Wanneer water ’n risiko word: Hoe besoedeling Suid-Afrikaanse landbou raak

’n Boer kan die beste saad plant, die regte kunsmis toedien en elke produksiebesluit noukeurig beplan, maar as die waterbron besoedel is, kan ’n hele seisoen se werk in gevaar wees. Waterbesoedeling is nie net ’n omgewingsprobleem wat ver van die plaas af plaasvind nie. Dit raak gewasse, vee, grondgesondheid, voedselveiligheid, marktoegang en uiteindelik die boer se winsgewendheid.
Dit is veral kommerwekkend in ’n land waar bruikbare water reeds beperk is. Volgens die Suid-Afrika-jaarboek 2024/25 is Suid-Afrika die 30ste droogste land ter wêreld. Die land ontvang gemiddeld sowat 500 mm reën per jaar, teenoor die wêreldgemiddeld van 860 mm. Landbou gebruik ongeveer 61% van Suid-Afrika se beskikbare water. Wanneer daardie water besoedel raak, verloor die sektor nie net watergehalte nie – hy verloor in werklikheid produksievermoë.

Die probleem begin dikwels stroomop

Waterbesoedeling kan deur onbehandelde riool, suur mynwater, swaar metale, industriële chemikalieë, brandstof, plaagdoders, kunsmis en dierlike afval beïnvloed word. Vir baie boere ontstaan die probleem stroomop, buite hul beheer, maar die gevolge word stroomaf op die plaas gevoel.

Die Departement van Water en Sanitasie se Groendruppel-vorderingsverslag het bevind dat 64% van Suid-Afrika se afvalwaterbehandelingswerke ’n hoë of kritieke risiko inhou om gedeeltelik behandelde of onbehandelde afvalwater in riviere en die omgewing vry te stel. Die aantal hoë- en kritiekerisikostelsels het sedert 2013 toegeneem.

Navorsing deur GroundUp berig dat 81% van munisipale rioolwerke nie aan die minimum mikrobiologiese vereistes voldoen nie. In Gauteng ontvang die Kliprivier na beraming ongeveer 260 miljoen liter uitvloeisel per dag vanaf rioolwerke wat swak funksioneer. Die Krokodilrivier ontvang ongeveer 68 miljoen liter en die Olifantsrivier sowat 18 miljoen liter per dag. Hierdie riviere vloei deur belangrike landbougebiede en word in sommige gevalle vir besproeiing gebruik.

Wat in die water is, beland op die land

Besoedelde besproeiingswater kan bakterieë, soute, swaar metale en skadelike chemikalieë na grond en gewasse versprei. Hoë soutvlakke maak dit moeiliker vir plante om water deur hul wortels op te neem en kan mettertyd die grondstruktuur verswak. Dit lei tot swakker ontkieming, stadiger groei en laer opbrengste.

Oormatige stikstof en fosfor uit riool, kunsmis en afloopwater kan ook algegroei in damme en riviere aanwakker. ’n Suid-Afrikaanse oorsigstudie wat in 2024 gepubliseer is, het bevind dat tot 76% van die land se groot damme en ongeveer 70% van sy groot rivierstelsels eutrofies tot hipereutrofies is. Dit beteken dat die water buitensporieg voedingstofryk is en vir lang tydperke blougroenalgblomme kan ontwikkel. Sommige van hierdie alge produseer gifstowwe wat ’n gevaar vir mense en diere kan wees.

Besoedelde water bereik ook ons kos

Die gevaar is nie beperk tot wat op die land gebeur nie. Besoedelde water kan patogene soos E. coli en Salmonella na vars produkte oordra, veral blaargroente wat rou geëet word. Professor Lise Korsten van die Universiteit van Pretoria het in Januarie 2025 aan die Parlement se portefeuljekomitee oor landbou gesê dat van Suid-Afrika se besproeiingswater “nie geskik is vir die doel” van voedselproduksie nie. Volgens haar behoort die verbetering van besproeiingswater se gehalte ’n nasionale prioriteit te wees. Sy het die situasie as deel van die land se “waterkrisis” beskryf wat voedselveiligheid en menslike gesondheid raak.

In ’n studie op drie kommersiële spinasieplase in Gauteng is 288 monsters van spinasie, besproeiingswater, grond, waswater en werksoppervlakke ontleed. Altesaam 65 monsters is positief vir E. coli getoets, terwyl Salmonella in 9 monsters gevind is. Van die 80 verskillende E. coli-tipes wat geïdentifiseer was, is 95% teen minstens een antibiotikum bestand en 44% teen drie of meer antibiotika bestand.

Professor Marc Mendelson, hoof van aansteeklike siektes en MIV-geneeskunde by die Groote Schuur-hospitaal, beskryf dit as die versameling van “swak sanitasiestelsels en die oorbenutting van antibiotika”. Die gevolg is dat antibiotikaweerstandige bakterieë uiteindelik ook op voedsel gevind word.

Vee en wild is ewe kwesbaar

Vee wat besoedelde water drink, kan aan bakterieë, parasiete, nitrate, swaar metale en algegifstowwe blootgestel word. Dit kan diarree, verminderde voerinname, swak groei, laer melkproduksie, voortplantingsprobleme en selfs vrektes veroorsaak.
Die gevaar is dat water nie noodwendig vuil hoef te lyk om onveilig te wees nie. Chemiese besoedeling en gevaarlike bakterieë kan nie altyd met die blote oog waargeneem word nie. ’n Dam kan helder lyk, maar steeds ’n risiko inhou. Veranderinge in kleur, reuk, smaak, skuimvorming, dooie visse of abnormale algegroei moet egter as waarskuwingstekens beskou word.
Die boer betaal dikwels die rekening
Wanneer ’n rivier, dam of boorgat besoedel raak, dra produsente dikwels die onmiddellike koste, selfs wanneer hulle nie die besoedeling veroorsaak het nie. Water moet getoets, behandel of uit ’n alternatiewe bronne verkry word. Besproeiingstelsels kan verstop raak, en vee kan behandeling benodig. Produkte kan afgekeur word en kopers kan addisionele voedselveiligheidstoetse vereis.
Die risiko vir die uitvoer-landbouprodukte is nog groter. ʼn Besmette besending kan nie net ’n individuele boer benadeel nie, maar ook ’n hele bedryf se reputasie en marktoegang onder druk plaas. Dit kan verreikende gevolge vir plaaswerkgeleenthede, uitvoerinkomste en die landelike ekonomieë hê.

Beskerming begin met kennis

Boere kan nie alle besoedeling voorkom nie, maar hulle kan hul blootstelling beter bestuur. Waterbronne moet gereeld getoets word vir mikrobiologiese en chemiese gehalte, veral ná swaar reën, rioolstortings, vloede of ‘n veranderinge in kleur en reuk. Een toets per jaar is nie altyd voldoende nie, omdat die watergehalte volgens seisoen en stroomvloei kan verander.
Op die plaas kan produsente bufferstroke langs waterlope behou, kunsmis volgens grondontledings toedien en mis, brandstof en chemikalieë veilig berg. Besoedelingsvoorvalle moet aangeteken en onmiddellik by die betrokke munisipaliteit, opvangsbestuursagentskap of die Departement van Water en Sanitasie aangemeld word.
Skoon water is nie bloot ’n omgewingsideaal nie. Dit is deel van ’n plaas se produksie-infrastruktuur. As Suid-Afrika sy waterbronne nie beskerm nie, sal boere toenemend moet betaal om besoedelde water veilig genoeg te maak om kos mee te produseer – en dit is ’n koste wat ’n waterskaars land eenvoudig nie kan bekostig nie.